by on

Spelen mimetische (d.i. imitatieve) processen tussen mensen wel de fundamentele rol die René Girard en anderen ze toedichten? Het is een vraag waarmee ik regelmatig word geconfronteerd. Wetenschappelijk onderzoek, onder andere naar de in 1996 ontdekte spiegelneuronen, geeft steeds meer bevestigende antwoorden. In wat volgt, probeer ik aan te geven hoe de mimetische theorie een uitvalsbasis kan vormen om een aantal actuele situaties te belichten, meer specifiek aan de hand van een fenomeen als de doodstraf. Aanleiding vormt een nieuwe documentaire van Werner Herzog.

DE PARADOXALE, MIMETISCHE BINDING MET ALTER EGO’S

Medemensen verschijnen, ook voor kinderen, als alter ego’s. En het is precies het paradoxale mimetische vermogen dat gradaties van afstand (met de nadruk op alteriteit) en/of nabijheid (met de nadruk op overeenkomstigheid) met medemensen schept. Je kunnen voorstellen dat je een ander bent, je inlevingsvermogen, berust op je vermogen om de ander te imiteren. Anderzijds zouden mislukte pogingen om een ander te imiteren mede aan de basis liggen van een besef dat er een onderscheid bestaat tussen jezelf en anderen. Het mimetische vermogen is dus ook belangrijk voor de ontwikkeling van een individueel zelfverstaan.

Wie al teveel nadruk legt op het onderscheid tussen zichzelf en anderen, en fier is op zijn zogenaamde autonomie, zal misschien niet gemakkelijk erkennen dat ook hij afhankelijk is van mimetische processen. Op dat vlak zijn wij, geïndividualiseerde westerlingen, doorgaans in hetzelfde bedje ziek. We herkennen de mimetische processen gemakkelijk bij anderen, maar hebben het veel moeilijker om ze ook bij onszelf te doorgronden. Dat zou op zich niet erg zijn, ware het niet dat de mate waarin we minder in staat zijn om mimetische processen bij onszelf te erkennen, ook de kans vergroot dat we zondebokken creëren.

EGO TEGENOVER ALTER – HET ZONDEBOKMECHANISME

Een zondebok is iemand met wie we geen band meer voelen. En daardoor zien we ook niet in dat we die persoon gebruiken als ‘zondebok’, als iemand van wie we voor een stuk afhankelijk zijn om een bepaald identiteitsgevoel te verwerven. De zondebok wordt gezien als de ‘slechterik’, schuldig aan feiten waar ‘wij’ niets mee te maken hebben – en als we ons al zouden bezondigen aan ogenschijnlijk gelijkaardige feiten, dan hebben ‘wij’ daar altijd goede redenen voor. Het verschil schijnt immens, de zondebok gevaarlijk en bedreigend. Wat opnieuw paradoxaal is: in de al dan niet vermeende bedreiging van onze eigen identiteit, in het mogelijke verdwijnen ervan, worden we ons des te meer bewust van wie we zelf (willen) zijn. Met andere woorden, de zondebok, als iemand met wie we ons niet langer en op geen enkele wijze kunnen of willen vereenzelvigen, wekt in ons het verlangen om een verschil met hem of haar te creëren – precies omdat hij of zij ons vaak een spiegel voorhoudt van waartoe we als mens in staat zijn. We erkennen niet graag dat er misschien ergens ook in ons een monster, een Mr. Hyde schuilt achter een welopgevoede Dr. Jekyll.

Als we ons niet langer kunnen of willen vereenzelvigen met een zondebok, betekent dit niet dat onze mimetische vermogens plotseling verdwenen zouden zijn, maar integendeel, dat we ons zo sterk identificeren met een bepaalde groep dat we het altijd óók arbitraire, op mimese berustende karakter van die identificatie uit het oog dreigen te verliezen. Met andere woorden, recht evenredig met de miskenning van de toevallige aspecten van ons bestaan (die mede afhankelijk zijn van mimetische processen), groeit ook de miskenning dat we ook maar iets gemeen zouden hebben met de ander die we als zondebok gebruiken. De eerste vraag die we ons stellen als we geconfronteerd worden met criminele feiten, bijvoorbeeld, is meestal niet: “Zou ik zelf in staat zijn tot het plegen van dergelijke feiten, en onder welke omstandigheden?” Wel: “Welke straf zal de misdadiger krijgen?” Het verschil tussen “wij die de misdaad niet pleegden” en “de misdadiger” lijkt evident. Zeker als het om zware criminele feiten gaat. Daarover worden niet alleen juridische, maar ook morele oordelen geveld.

INTO THE ABYSS: A TALE OF DEATH, A TALE OF LIFE

– WERNER HERZOG OVER DE DOODSTRAF

We zien onszelf natuurlijk graag in het kamp van de oordelers, moreel superieur en op veilige afstand van de veroordeelde. Maar, hoe meer we hameren op het verschil tussen onszelf en de veroordeelde, hoe meer overeenkomsten we vaak zullen creëren. De meeste mensen zijn het er bijvoorbeeld over eens dat een moordenaar een onvergeeflijke misdaad begaat – hij berooft iemand van het leven. De morele verontwaardiging daarover kan evenwel zo groot worden dat de moordenaar zelf terechtgesteld wordt. De doodstraf wordt geen moord genoemd. Ons taalgebruik moet de illusie in stand houden dat er een verschil is tussen de moordenaar die iemand van het leven berooft, en een juridisch apparaat dat iemand van het leven berooft – een apparaat dat de samenleving (een bepaald ‘wij’) vertegenwoordigt. Feitelijk gebeurt natuurlijk hetzelfde, alleen beschouwen we de redenen van de moordenaar als slechte en de ‘onze’ dan als goede redenen. Het is omdat we zo overtuigd kunnen zijn van het verschil tussen onszelf en de moordenaar, dat we ongevoelig blijven voor het mimetische proces waaraan we deelnemen: niettemin is de terechtstelling van de moordenaar, als wraak, een imitatie van de moord die hij eerder pleegde.

De ongevoeligheid voor het mimetische proces en de verblinding door het zondebokmechanisme werken elkaar in de hand. Hoe meer een verontwaardigd ‘wij’ zich wil distantiëren van een schandelijke ‘vijand’, hoe groter de kans wordt dat het ‘wij’ op de vijand gaat gelijken. Het mimetische proces – in het zojuist genoemde geval: de herhaling van een eerdere moord door de terechtstelling van de moordenaar – doet het verlangen toenemen om een onderscheid aan te brengen. En dat verlangen mislukt feitelijk, precies omdat het berust op imitatie.

In 2011 verscheen de documentaire Into the Abyss: a Tale of Death, a Tale of Life, van de Duitse filmmaker Werner Herzog (°1942). De film gaat over twee Amerikaanse jongeren die een gruwelijke drievoudige moord op hun geweten hebben,  blijkbaar simpelweg omdat ze een auto wilden stelen. Eén van de twee is ter dood veroordeeld, en wordt een week voor zijn executie geïnterviewd. Aanvankelijk schijnt de film de vraag of de doodstraf in sommige gevallen gerechtvaardigd is, bevestigend te beantwoorden. De kijker kan niet anders dan meevoelen met het onnoemelijke leed dat de slachtoffers en hun nabestaanden is aangedaan. Je voelt als kijker woede, verdriet, wraakzucht. Doodnormaal.

De tweede helft van de film toont evenwel de situatie waarin de twee tieners opgroeiden: in verpauperde buurten, omringd door drugs en geweld, opgevoed door zieke of afwezige ouders – de vader van één van hen zit zelf in de gevangenis, veroordeeld voor doodslag, na een leven getekend door alcoholmisbruik. Dan kan de vraag opkomen: Wie zou ik zelf zijn geweest als ik in dergelijke omstandigheden was opgegroeid? Die omstandigheden praten natuurlijk niets goed. Maar wat Werner Herzog in beeld brengt, doet ons de zaak vanuit een ander perspectief bekijken, en doet een beroep op onze verantwoordelijkheidszin: hoe kunnen we, als samenleving, zoveel mogelijk zulke omstandigheden vermijden?

De doodstraf biedt geen oplossing. Wie vermoord is, blijft dood, en de terechtstelling van de moordenaar zal andere, gedrogeerde geweldenaars er niet van weerhouden om aan het moorden te slaan. In een wereld als de onze, waarin mimetische rivaliteit omtrent statussymbolen (zoals luxueuze sportauto’s) voortdurend wordt aangewakkerd, kan de frustratie bij ‘mislukte achterblijvers’ – die geen andere waarden meer kennen dan de zogenaamde waarde van de financiële rijkdom waaraan ze geen deelhebben – inderdaad gevaarlijke vormen aannemen. De prioriteiten liggen in dit opzicht bij preventieve maatregelen: kansen creëren voor de achterblijvers om verantwoordelijkheid op te nemen in de samenleving, en ons tegelijk bewust worden van de waarden die we overal afficheren. Misschien is het wel zo eenvoudig dat we meer in de verf moeten zetten dat liefde voor de naaste nog altijd belangrijker is dan liefde voor het geld? Een christen beschouwt het eerste als “dienst aan God”, het tweede als “dienst aan de mammon”.

Het besluit van een bewaker uit de dodencel die jarenlang ter dood veroordeelden begeleidde tijdens hun laatste uren, en hen ook vastbond op het bed waar ze een dodelijke injectie kregen, is in ieder geval tekenend: “Vroeger was ik voorstander van de doodstraf, maar nu niet meer. Niemand heeft het recht een medemens van het leven te beroven.” Niet toevallig “gingen zijn ogen open” toen hij bij één van de veroordeelden, een vrouw, niet langer in staat bleek de medemenselijkheid op een of andere manier te miskennen. Daarenboven blijven vergissingen altijd mogelijk – zuster Helen Prejean, bekend geworden na de verfilming van Dead Man Walking, waarschuwt daarvoor in het boek The Death of Innocents – An Eyewitness Account of Wrongful Executions.

Bekijk de trailer van de documentaire – klik:

by on

Eind november 2011 werd in Amsterdam een boek voorgesteld naar aanleiding van het dertigjarig bestaan van de Nederlandse Girard Studiekring, waarvoor ik een bijdrage mocht leveren. Het boek kreeg als titel Rond de Crisis – Reflecties vanuit de Girard Studiekring, en werd geredigeerd door Michael Elias en André Lascaris (Uitgeverij Parthenon, Almere, 2011). Een inleiding van André Lascaris op de mimetische theorie, uitgesproken bij de voorstelling van het boek, kan hier (klik voor pdf) gevonden worden.

Een recensie uit het tijdschrift Streven lees je door hier te klikken.

Het boek bevat 18 artikels die een opvallende variëteit aan onderwerpen bestrijken, maar alle het denken van René Girard en de mimetische theorie als uitgangspunt nemen. De artikels zijn verdeeld onder zes categorieën: “algemene bijdragen”, “sociaal-economische bijdragen”, “over conflicten”, “het christendom”, “literatuur en communicatie”, en ten slotte “over instituties, school, huwelijk en rechtspraak”.

Ondertussen heb ik tijd gevonden om het boek een eerste keer te lezen. Ik geef enkele citaten die mij in het oog sprongen, en die misschien enige nieuwsgierigheid en interesse wekken:

ALGEMENE BIJDRAGEN

Bij de eerste bijeenkomst van de Girard Studiekring in 1981 werd nog niet gesproken van ‘mimetische theorie’. In Nederland en België waren weliswaar enkele korte beschouwingen verschenen die ingingen op de boeken die Girard in de jaren zeventig had gepubliceerd, maar anders dan in de Engelstalige wereld was er nog niets van hem vertaald. In Frankrijk was La violence et le sacré (1972) door sommigen enthousiast ontvangen, vooral na een recensie in Le Monde, waarin werd gesproken van een très grand livre, “de eerste echte atheïstische theorie van het religieuze en het heilige.” Maar die waardering sloeg daar om toen in 1978 Girards hoofdwerk Des choses cachées depuis la fondation du monde uitkwam, later in het Nederlands vertaald als ‘Wat vanaf het begin der tijden verborgen was’. In gesprek met twee psychiaters ontvouwde hij daarin aan de hand van de problematiek van het begeren een oorsprongstheorie van menselijke cultuur en religie, die hij fundeerde op een ‘niet-sacrificiële’ lezing van de Hebreeuwse bijbel en het Nieuwe Testament. In de eenentwintigste eeuw moge de belangstelling voor het verschijnsel religie in het publieke debat sterk zijn toegenomen, eind jaren zeventig stond Girards benadering haaks op de heersende opvattingen omtrent het belang daarvan. – Uit het VOORWOORD van Michael Elias en André Lascaris.

Het sacraal koningschap is één van Girards bekendste voorbeelden van een ritueel complex dat het zondebokmechanisme ensceneert. Op grond van etnografisch materiaal – met name uit Bantoe Afrika – toont hij aan hoe allerlei op het eerste gezicht bizarre gebruiken – het met geweld vangen en vernederen van de koning bij de troonsbestijging, het ritueel doden van de vorst, het aan hem toeschrijven van macht over de natuurlijke bestaansvoorwaarden (regen, vruchtbaarheid van mens, vee en grond), een plausibele duiding krijgen als ze tegen het licht van het zondebokmechanisme gehouden worden. Graag breng ik in dit verband een paar observaties uit eigen onderzoek over het sacraal koningschap onder volken aan de bovenloop van de Nijl ter sprake. Vergeleken met het Bantoe koningschap dat Girard tot materiaal diende, gaat het er bij deze Nijlvolken ruiger aan toe. De noodzaak om het geweld van de oeruitdrijving zoveel mogelijk te benaderen, lijkt hier serieuzer genomen te worden. Als zich een crisis voordoet – als gevolg van oorlog, twisten of droogte – dan is het uiteindelijk de koning zelf die gelyncht wordt. – Uit HET BEGRIP CRISIS IN HET WERK VAN RENÉ GIRARD van Simon Simonse, cultureel antropoloog.

Ik zou willen verdedigen dat mimetische relaties, waaronder de mimetische begeerte, juist door hun narratieve karakter besmettelijk zijn. Het model bij Girard is aantrekkelijk omdat en voor zover hij of zij een verhaal vertelt, belichaamt, verbeeldt of toont dat wij niet alleen herkennen maar waarin we zelf ook willen meespelen. Anders dan de begeerte zonder meer, behelst mimetische begeerte niet alleen het actuele optreden van iemand die een bepaald object begeert of reeds bezit, maar evenzeer mijn potentiële begeren en bezitten van dat object – en het potentiële begeren en bezitten van dat object door in principe iedereen. Het is het narratief van de actuele begeerte dat die begeerte potentieel maakt voor anderen. – Uit DE SLEUTEL TOT VRIJHEID. HET HERMENEUTISCH KARAKTER VAN DE MIMETISCHE THEORIE van Joachim Duyndam, filosoof.

Dankzij de spiegelneuronen handelen en voelen we niet alleen, maar begeren we ook wat anderen voelen of begeren. Evenals Girard meent Gallese dat deze imitatie een automatisch, non-verbaal communicatief proces is. We begeren reeds een ander voordat we hierover hoeven na te denken. Hoewel we denken autonoom te verlangen, is de realiteit dat onze hersenen dat al hebben gedaan! In verband met de mimetische theorie maakt Gallese verschillende opmerkingen. De metafysische begeerte beschouwt hij niet als een soort eindstadium van het begeren dat ontstaat nadat het object van de begeerte uit beeld is verdwenen. Fylogenetisch gezien begint volgens Gallese iedere begeerte als een begeerte om de ander te zijn. Om dit te onderstrepen grijpt hij terug op de studies van Meltzoff bij pasgeborenen. Volgens deze onderzoeker is vóór iedere mimetische driehoeksrelatie het affectieve gedrag van de moeder primordiaal. Alles begint met de realisatie van een op empirie gebaseerde intersubjectieve ruimte, een wij-ruimte, wij-centrum, gevormd niet alleen door onze hersenen maar door ons gehele lichaam, onze fysische omgeving, onze culturele habitat, opgevuld met prelinguïstische ervaringen. Door deze ‘intercorporeïteit’ ziet een kind reeds vanaf de geboorte een individu uit zijn onmiddellijke omgeving zoals zijn moeder als het zelf, een alter ego, die dezelfde objecten en gelijkaardige doelen nastreeft. Pas later gaat het kind zich verzelfstandigen door zichzelf los te maken van dit wij-centrum waarin het oorspronkelijk was ondergedompeld. Naast het oorspronkelijke neuraal niveau ontwikkelt zich een hoger, persoonlijk niveau waar we ons verschillend voelen van de anderen. Gallese verklaart dit door het feit dat wat men op neuraal niveau observeert niet exact hetzelfde is als wat men uitvoert. De spiegelneuronen simuleren wel, maar dupliceren niet de hersenprocessen van anderen. We ervaren wel dat anderen gelijkaardige ervaringen hebben als wijzelf, terwijl de specifieke inhoud van zo’n ervaring verschillend kan zijn. We blijven echter wel deel uitmaken van dezelfde gemeenschappelijke ruimte met dezelfde fundamentele verlangens, emoties, kwetsbaarheid, enz. (the shared manifold). Deze opvatting wordt door Girard o.a. beschreven als conversie, het doorbreken van het inzicht dat het zelf en de ander niet essentieel verschillend zijn. De romanschrijver ontdekt meestal op het eind van zijn verhaal dat de held of het model is zoals hijzelf is. – Uit SPIEGELNEURONEN. DE ROL VAN DE BIOLOGIE BIJ HET FENOMEEN MIMESIS van Guido Heidendal, nucleair geneeskundige.

SOCIAAL-ECONOMISCHE BIJDRAGEN

Gedurende een luchtbel of financiële crash veranderen de prijzen dramatisch en laten zo de macht zien van de mimesis, de wederzijdse imitatie, die rijkdom schept of vernietigt. Zowel luchtbellen als crashes zijn tegengesteld aan de toestand van gematigde schaarste die volgens economen de basis legt voor de normale economische orde. Luchtbellen komen overeen met een situatie van overvloed, wanneer voortdurend rijkdom wordt geschapen, wanneer er altijd meer geld te bezitten is. Dan gaat men denken dat arme mensen in staat zijn een huis te kopen dat meer waard is dan wat ze tijdens hun leven zullen verdienen, omdat de voortdurende toename in waarde kennelijk iedereen beschermt tegen mislukking en gebrek. Crashes komen overeen met een situatie van uitzonderlijke schaarste, wanneer het feit dat er niet genoeg is voor allen, niet distributief begrepen kan worden maar slechts collectief. Niet alleen is de rijkdom onvoldoende om ieders behoeften te bevredigen, maar de poging van elk individu om te beschermen wat hij bezit, leidt tot de verwoesting van rijkdom voor allen. Op dat punt gekomen begint het onderscheid tussen de ‘echte’ waarde van eigendom en zijn juiste of onjuiste waardering door de markt te verdwijnen, want niet alleen de prijzen veranderen, maar rijkdom wordt vernietigd. – Uit SCHAARSTE EN DE FINANCIËLE CRISIS van Paul Dumouchel, filosoof.

De vraag is wat wij geleerd hebben van de economische crisis. Als het gaat om onze eigen verantwoordelijkheid is het goed om ons meer bewust te zijn van onze mimetische begeerte. De apostel Paulus geeft in 1Kor 7, 30-31 aan zijn lezers het advies “zij die met het aardse omgaan moeten er niet in opgaan, want de wereld die wij zien gaat voorbij” en “zij die kopen moeten doen alsof zij geen eigenaar werden.” Wanneer we ons realiseren dat de omstandigheden telkens veranderen, is het inderdaad aan te raden eigen bezit te relativeren en is zelfbeperking (omgaan met, maar niet opgaan in) beter dan proberen het onderste uit de kan te halen. Daar staat dan tegenover dat we wellicht meer aandacht overhouden voor de ander. Het is goed daarbij te beseffen dat de omgang met onze mimetische begeerte meer is dan een persoonlijke zaak, want in een Complex Mimetisch Systeem (CMS) zijn we allen met elkaar verbonden. In een recente roman van Dieter Wellershoff wordt dit prachtig onder woorden gebracht in een gesprek tussen twee pastors: Du bist kein Sonderfall, sondern ein Beispiel für viele. Und das verpflichtet dich. Kernachtiger kan een kritiek van onze cultuur niet zijn. – Uit HET EINDE VAN DE VETTE JAREN van Hans Weigand, informaticus.

In organisaties komt geweld tot uiting in gedrag en taalgebruik. Roddelen, ‘vliegen afvangen’ en strategisch pesten kan in de escalerende fase hoogtij vieren, zodat het samenwerkingsverband niet langer functioneert. Iedere organisatie kent personen, die met trucs hun rivaliteit in persoonlijk gewin omzetten. Maar zoals iedere mimetische crisis kent ook het ritueel van het reorganisatieproces haar samenbindende factor in het richten van dit geweld op een zondebok. – Uit DE REORGANISATIE ALS OFFERRITUEEL van Frits Bakker, interim manager.

In volle markten is het belangrijk om onderscheidend vermogen aan te brengen aan je merk. […] Jan Rijkenberg is schrijver en oprichter van BSUR (Be As You Are), een internationaal bureau voor de ontwikkeling van merk- en communicatieconcepten. Merken bouwen gaat volgens hem om de vraag hoe het individu denkt, voelt en handelt in de groep. Rijkenberg introduceerde het beginsel van concepting. Deze benadering gaat niet uit van omlijnde markten en doelgroepen op basis van producteigenschappen. Concepting gaat over het op de markt brengen van merken die een gedachtegoed vertegenwoordigen: een visie, betekenis of een gedachte die voor de consument een verrijking beloven. […] Het Britse ‘Virgin’ is een pregnant voorbeeld van een conceptmerk. De oprichter en eigenaar Richard Branson draagt met verve het gedachtegoed uit dat een tegendraadse en eigenzinnige manier van leven je identiteit versterkt en verrijkt. Overigens, het verlangen om authentiek en tegendraads te willen zijn werd door Girard al in 1961 ontmaskerd. In De romantische leugen en de romaneske waarheid legde hij uit dat de diepste waarheid is dat ik niet begeer wat ik zelf ten diepste wil hebben, maar dat ik telkens weer verlang naar wat een ander wil. Tegendraads gedrag is in onze cultuur dan ook niet als uniek te beschouwen, maar eerder als kuddegedrag. Of het nu gaat om vliegreizen, platen, koffers of cola, in alle gevallen gaat bij Virgin het gedachtegoed vooruit op het product. – Uit WORDEN WE ALLEMAAL ‘PUUR EN EERLIJK’? van Huub ter Haar, communicatiestrateeg.

OVER CONFLICTEN

Een van de belangrijkste kenmerken van het Belgisch conflict [tussen Vlamingen en Franstaligen] is het passeren van het grondwettelijk hof en de grondwet door de politieke instellingen, meerdere malen op korte tijd. […] Dergelijke feiten wijzen niet alleen op het verzwakken van de grondwet maar ook van de scheidsrechterlijke functie van de staat als kader binnen dewelke conflicten begrensd worden. Conflicten gaan dan hun eigen weg, buiten de oevers van de staat. Als een eindeloze wisselwerking tussen verzwakte structuren die conflicten aanwakkeren, waardoor de structuren nog meer verzwakken, wat de conflicten nog meer aanwakkert. – Uit BELGIË: DUBBELS, UITERSTEN OF TOCH ÉÉN? van Philippe De Keukelaere, jurist.

Ontdaan van hun wolvenkleding staan ze te kijk als offerlammeren. Op een spandoek op het Tahrirplein was op 18 maart [2011] een afbeelding te zien van Moebarak, Ben Ali, Kadaffi en Saleh van Jemen als schapen in de wei. Waarom schapen? Onder in de rechterhoek zie je een vrouw met een mobieltje, die het spandoek fotografeert. Ze maakt gebruik van de digitale technologie die zo’n grote rol heeft gespeeld in de Arabische opstanden. Precies achter het mobieltje echter zie je een terugvallen op een veel oudere technologie: een slagersmes. Het mes maakt de betekenis van het spandoek duidelijk: de eens zo machtige dictators zijn offerlammeren die wachten om geslacht te worden. – Uit DE NIEUWE KLEREN VAN DE ARABISCHE LEIDERS van Mark Anspach, antropoloog.

De crisis in het heilige land blijkt een succesrijk exportproduct van de strijdende partijen tezamen. Want hoe intenser de mimetische crisis, hoe meer conflicten, en hoe meer deze zich uitbreiden. Er is geen enkel land ter wereld waar zoveel aandacht naar uitgaat. Net als in Israël is er ook in India een security fence, in het omstreden gebied Kashmir. Als daar mensen worden doodgeschoten die de grens over willen, hebben de internationale media er nauwelijks aandacht voor. Hebben we er in onze globaliserende samenleving behoefte aan om al onze rivaliteiten en schandalen te kanaliseren naar één regio? Waar de geestelijke wortels van onze cultuur liggen? Ook in ons land worden de antagonisten rond het heilige land geïmiteerd. Rivaliteit is besmettelijk en op talloze forums zijn beschuldigen, beschimpen, aanklagen, aanvallen, kleineren, vernederen, overdrijven, verwijten, blameren, weeklagen, liegen en verdacht maken courante taalhandelingen. Veel mensen die vroeger als vanzelfsprekend Israël steunden, zijn nu uitsluitend de Palestijnse zaak toegedaan, maar het stramien is gebleven: wij staan aan de goede kant. Een “romantische leugen.” Burg schreef dat de Palestijnse zaak velen in Europa de gelegenheid heeft gegeven om zich te verlossen van de last van boetedoening voor de zes miljoen vermoorde joden. Anderzijds mag de sjoa voor Israël, zo zegt hij, ook geen blanco cheque zijn voor schending van mensenrechten. Wat de rivaliteit in slachtofferschap betreft: het heeft geen zin om bij elk incident de vraag te stellen: wie is hier het echte slachtoffer? Want de slachtoffers van de slachtoffers maken nieuwe slachtoffers en de keten is eindeloos.” – Uit TAALGEBRUIK EN MIMETISCHE CRISIS. ISRAËL EN DE PALESTIJNEN van Michael Elias, taalkundige.

HET CHRISTENDOM

Er wordt nog steeds volop gedemoniseerd, maar het punt is dat deze pogingen tot demonisering niet meer werken, geen consensus opleveren, geen echte demonen meer zichtbaar maken. De volgende passage komt uit een ingezonden brief van Ivo Mijland in dagblad Trouw met de titel: “Hoe vaak is Tristan al buitengesloten?” [Tristan van der Vlis uit het Nederlandse Alphen aan den Rijn schoot op 9 april 2011 zes mensen dood alvorens zichzelf van het leven te beroven, in een winkelcentrum]: “Op internet stonden destijds al reacties die misschien de sleutel vormen tot het motief. Letterlijk: ‘Wat een lelijke puistenkop! Met zo’n hoofd moet je wel zelfmoord plegen…, maar dat betekent niet dat je zomaar onschuldige mensen moet meesleuren in je eigen ellende. LOSER! Ik pis op je graf.’ Op hetzelfde internetforum viel vele maal de populistische term ‘weggejorist’. Een woord dat veelvuldig te lezen valt op de website van Geen-Stijl en een eufemisme is voor heftige minachting. Is minachting het antwoord op de duizenden vragen over de schietpartij? […] Ja, op die zaterdag gedroeg hij zich als een monster. Maar in dat monster school een mens, in ernstige geestelijke nood.” […] De poging deze menselijkheid te bewaren vinden we ook in de woorden van IKON-medewerker Bram Grandia, die tot twee keer toe de discussie over de zevende kaars heeft aangezwengeld: “De rijen sluiten tegenover de terreur ligt voor de hand. Zeggen dat we er sterker en veiliger uitkomen is een bezweringsformule. Het is een ontkenning van onze risicosamenleving. Hoe om te gaan met de werkelijkheid dat de dader binnen de eigen gemeenschap is opgegroeid? Wat is er in het hoofd van Tristan gebeurd? Roept zijn daad niet zoveel vragen op waarvoor je je niet mag afsluiten? Ik vind het onmogelijk om de dader dood te zwijgen. Het licht van Christus sluit geen mens uit. De brenger van dat licht is vermoord. De moordenaars konden het licht niet doven. Dat wordt vandaag in alle kerken verkondigd. Op al die plaatsen brandt de Paaskaars. Ook voor de ouders van Tristan en ook voor Tristan zelf.” […] In zijn één na laatste hoofdstuk in Ik zie Satan vallen als een bliksem, getiteld “Slachtofferzorg”, signaleert Girard dat slachtoffers dienst kunnen doen om beschuldigen te versterken: “Het ideaal van een geweldloze samenleving gaat zichtbaar terug op de prediking van Jezus, op de aankondiging van Gods koninkrijk. Naarmate het christendom zich verbreidt, neemt zijn intensiteit toe in plaats van af. Die paradox laat zich gemakkelijk ophelderen. De zorg voor de slachtoffers is een paradoxale inzet geworden van de mimetische rivaliteiten, van de wedijverende impulsen. Je hebt slachtoffers in het algemeen maar de interessantste zijn altijd degenen die ons onze medemensen laten veroordelen. En zij doen op hun beurt hetzelfde met ons. Ze denken vooral aan de slachtoffers voor wie zij zich verantwoordelijk houden.” – Uit DE ZEVENDE KAARS van Berry Vorstenbosch, professioneel IT’er.

Vergeven is niet ontkennen dat de dader schuld heeft, is evenmin vergeten – je weet nooit of de dader vanuit de achtergrond toch weer op de voorgrond komt te staan – of de dader ‘begrijpen’. Vergeven is niet zich moreel verheven voelen boven de dader, en is evenmin liefdevolle relaties aangaan met de dader. In vele gevallen zal de gedupeerde ontmoetingen met de dader willen vermijden en gescheiden wegen gaan zoals in het Bijbelse verhaal van Esau en Jacob (Gn 32-33). Er bestaan verschillende vormen van vergeving. Vergeving is geen emotie, maar een daad, waarbij de benadeelde wiens recht op bestaan door de dader is ontkend, laat zien dat hij/zij het recht op leven en toekomst van de dader ondanks alles erkent. Het slachtoffer kan wel degelijk vergeving aanbieden terwijl het schadevergoeding en compensatie eist. […] Vanuit de geschiedenis is het te begrijpen dat velen nu het christendom tot zondebok maken en daarmee dat doen waartegen de christelijke openbaring zich verzet. De mimetische theorie van René Girard geeft een nieuw zicht op het christendom en schept mede de mogelijkheid dat christendom herboren te laten worden. Eigenlijk moet het christendom als een geweldloze levensbeschouwing nog beginnen. Men hoeft daarbij niet in te stemmen met het conservatisme van Girard wat betreft zijn persoonlijke beleving van het christendom. In de huidige context zijn de joodse traditie, de islam en talrijke wijsgerige en levensbeschouwelijke stromingen de gesprekspartners van de christenen. – Uit SLACHTOFFERS STAAN OP van André Lascaris, theoloog.

LITERATUUR EN COMMUNICATIE

Sartre toont in Met gesloten deuren zijn preoccupatie met geweld en de ontaarding van menselijk gedrag binnen een kleine afgezonderde groep. In wezen verbeeldt hij uitzichtloos mimetisch geweld leidend tot de betekenisloosheid van een bestaan waarin zelfs een verlossing uit het persoonlijk lijden door een catharsis of de dood zich niet meer kan voltrekken. Geen van zijn personages vormt een goed model ter navolging voor anderen maar juist een kwaadaardig model. Sartre houdt het publiek een genadeloze spiegel voor aangaande ieders mogelijke of echte gedrag voortkomend uit begeerte, afgunst en onmacht tot verandering. – Uit DE HEL, DAT ZIJN DE ANDEREN. VERSTOTING EN NAVOLGING IN JEAN-PAUL SARTRE’S MET GESLOTEN DEUREN van Sonja Pos, doctor geesteswetenschappen.

In de jaren negentig werd bij de VARA een televisieprogramma bedacht om iemand die collectief tot zwart schaap was verklaard, de kans te geven zijn of haar plaats in het collectief te herstellen. Om de situatie te schetsen begon de intro van Het Zwarte Schaap elke keer met een silhouet van degene die ‘tegen de stroom inging’ plus korte statements van ‘witte schapen’. Deze omstanders, direct betrokkenen en representanten van de maatschappij, werden vervolgens als een jury bij elkaar gezet achter een hek. De scheiding tussen ‘het zwarte schaap’ en de omstanders werd dus visueel gemaakt. Een theatrale setting (gebruik van de ruimte, dialoog, spanning en ontknoping) stelde het zondebokverschijnsel als zodanig – de focus telkens op één persoon en één onderwerp – ter discussie. – Uit PERSONA NON GRATA. HANS JANMAAT IN DE MEDIA van Els Launspach, theaterwetenschapper.

In onze hedendaagse samenleving worden beroemde figuren, vooral uit de media, vereerd als postmoderne goden. De verspreiding van reality televisie laat zien dat veel gewone mensen bijna alles willen doen (inclusief zichzelf en hun gezinnen laten vernederen) om beroemd te worden – wat de postmoderne vervanging van onsterfelijkheid is. […] De film The Social Network gaat zowel over het opzetten van het internetbedrijf Facebook als over de essentie van rivaliteit. Maar de rivaliserende manier waarop het bedrijf werd opgezet, weerspiegelt voor een goed deel de donkere kant van het beest zelf. Hoewel Facebook is bedoeld om mensen met elkaar in contact te brengen, doet het veelal het tegenovergestelde. […] Zoals een commentator opmerkte: Facebook doet een appel op iemands behoefte aan snobisme, dat zoals we boven zeiden, eveneens aanwezig is bij de makers van de site: “Facebook doet een beroep op een soort ijdelheid en geloof in eigen belangrijkheid. […] Facebook zet ook aan tot een verontrustende concurrentie rond vriendschap: tegenwoordig schijnt met vrienden kwaliteit niet meer te tellen en is kwantiteit koning. Hoe meer vrienden je hebt, hoe waardevoller je bent.” – Uit YOUR FIFTEEN MINUTES OF FAME. FACEBOOK EN MIMETISCHE BESMETTING van Melanie J. Van Oort-Hall, politicologe.

OVER INSTITUTIES, SCHOOL, HUWELIJK EN RECHTSPRAAK

Leerkrachten kunnen alleen een bevrijdende rol spelen als ze, eventueel geïnspireerd door een imitatio Christi, gestalte geven aan ‘de crisis van het creatieve verschil’. Het creatieve verschil is niet de uitkomst van een mimetische rivaliteit. Het slaat niet op het verschil tussen een winnaar en een verliezer, tussen individuen die zich met elkaar gemeten hebben. Het creatieve verschil slaat evenmin op het onoverbrugbare hiërarchische onderscheid tussen een machthebber en zijn onderdanen, noch op de splitsing die een groep aanbrengt tussen zichzelf en een ‘zondebok’. Tussen de onverschilligheid tegenover een onaantastbare machthebber en de ongedifferentieerde aandacht voor een zondebok, ligt het creatieve verschil als het resultaat van een interactie tussen mensen die zich, in vertrouwen, bemind weten. Alleen vanuit dit vertrouwen kunnen leerkrachten zich kwetsbaar opstellen en beminnen wie zich onvoldoende bemind weet. Alleen vanuit dit vertrouwen durven leerkrachten het risico aan, om zelf zondebok te worden, terwijl ze zich overleveren aan hun roeping om voor leerlingen ‘richtingaanwijzers’ te zijn. Om van leerlingen vrije mensen te maken die uiteindelijk geen zondebokken nodig hebben. – Uit MODEL, OBSTAKEL, ZONDEBOK, BEVRIJDER. DE VELE GEZICHTEN VAN DE LERAAR van Erik Buys, godsdienstwetenschapper.

Als we ons herinneren hoe Jezus het eten in het Avondmaal en het hemels Bruiloftsmaal omduidde tot ‘zichzelf te eten geven’ is het Afrikaanse spreken over de geslachtelijke paring in termen die verwijzen naar eten, van diepe betekenis. Zij die ooit als zondebokken elkaar naar het leven stonden – elkaars bloed konden drinken – keren die rivaliteit om tot wederzijds geven en vergeven. Het woord vergeven, dat ook naar gift verwijst, herinnert ons eraan hoe Girard het dubbele in het vergeven benadrukt: zoals medicijn, pharmakos, is het genezend, maar blijft bitter. De ander vergeven is een ‘giftig’ proces dat tegelijk helend en ziekmakend is, omdat het mijn narcistisch Ik ontregelt. Geen zondebok willen zijn is daarom geen optie. Met René ‘herboren’ worden aan elkaar sluit aldus aan bij een lange lijn van bijbelse ‘godstaal’. – Uit UIT ZWANENLIEF EN ZONDEBOK HERBOREN. OVER MIMESIS EN GODSTAAL van Wiel Eggen, antropoloog.

Een gevaar schuilt in de mogelijkheid dat het primitieve zondebokmechanisme de strafrechtspleging frustreert. De strafrechter dient de schuld van de voor hem geleide verdachte rationeel te verifiëren. Daarbij moet hij soms oproeien tegen een bij de bevolking reeds algemeen bestaande overtuiging dat de verdachte inderdaad de schuldige is. Als het goed is, vaart de rechter zijn eigen koers zonder zich van populaire vooroordelen iets aan te trekken. Die kunnen echter zo algemeen en zo sterk zijn dat hij zich er maar met moeite aan kan onttrekken. Soms gaat het dan mis; men denke aan Jezus voor Pontius Pilatus. Een recenter voorbeeld is het geval van Lucia de Berk, de verpleegster die werd verdacht van moord op enkele volwassenen en een groot aantal kinderen. Reeds die enkele verdenking riep een zo algemene en krachtige verontwaardiging op dat, naar het schijnt, zelfs de rechters daardoor beïnvloed zijn geraakt. Haar aanvankelijke veroordeling bleek eerst na jaren, bij nader onderzoek, op te wankele bewijsmiddelen te zijn gestoeld. Het in de strafrechtspleging geïnstitutionaliseerde zondebokmechanisme had niet ordentelijk gefunctioneerd. – Uit DE RECHTER ALS MIKPUNT van Nico Keijzer, jurist.

by on

It’s all there in this classic piece of British humour – all the basic elements of René Girard’s mimetic theory: mimetic desire, mimetic competition or rivalry and the haunting nightmare of the mimetic double. Rowan Atkinson’s Mr Bean really is the master of ceremonies here.

Enjoy this clever excerpt from Mr Bean in Room 426 (first broadcast 17th Feb 1993) – click to watch:

by on

“It seems profoundly damaging to the dignity of the human being, and for this reason morally illicit, to support a prevention of AIDS that is based on a recourse to means and remedies that violate an authentically human sense of sexuality, and which are a palliative to the deeper suffering which involve the responsibility of individuals and of society.” (John Paul II, November 15, 1989 – addressing the 4th International Conference of the Pontifical Council for the Pastoral Care of Health Care Workers).

1. WORLD AIDS DAY

The United Nations’ (UN) World AIDS Day is held on December 1 each year to honor the victims of the AIDS pandemic and focus attention on the prevention and treatment of HIV and AIDS related conditions. The Catholic Church is often depicted as an obstacle in the struggle against this terrifying disease. In reality, however, the Church’s assessment of the pandemic makes more sense than we might expect. The Christian season of Advent seems a suitable time to reflect on these issues a little more, especially one week after World Aids Day. Those familiar with mimetic theory will once again notice how the insights of René Girard shine through, and how MT once again proves to be a poignant framework for analysing our ongoing ‘human affairs’.

2. MORE COMPLEX SOCIAL TRUTHS COVERED UP BY MEDIATIZED SCAPEGOAT MECHANISMS

Edward C. Green (senior research scientist at the Harvard School of Public Health) and Michael Cook (editor of BioEdge and MercatorNet) both wrote interesting articles on the massive problem of HIV and AIDS in Africa, questioning the assumption of some media that the Catholic Church and John Paul II in particular are responsible for millions of African AIDS victims. Cook’s article is aptly entitled In search of a scapegoat. He asks whether John Paul II was indeed the greatest mass murderer of the 20th century. To answer this question, he presents some data which ought to make us westerners reflect on the way we usually construct our perception of different African problems.

Recent empirical evidence seems to support the Church’s claim that the problem of AIDS in Africa won’t be solved by a one-sided promotion of condom-use. Edward C. Green’s contribution in the Washington Post (March 29, 2009), Condoms, HIV-AIDS and Africa – The Pope Was Right, points to a very paternalistic, even patronizing tendency in the way we present solutions to the HIV/AIDS epidemic in Africa. We all too often seem to project the social context wherein we make use of condoms, onto radically different African situations. In the words of Green: “The condom has become a symbol of freedom and – along with contraception – female emancipation, so those who question condom orthodoxy are accused of being against these causes.” The reality, of course, is that the use of condoms in Africa – and the Third World in general – is often promoted to protect more or less suppressed young women and sex workers against imprudent and excessive sexual demands. This reality itself often remains ‘untouched’ by the promotion of condom-use. Green again, from the same article: “… liberals and conservatives agree that condoms cannot address challenges that remain critical in Africa such as cross-generational sex, gender inequality and an end to domestic violence, rape and sexual coercion.”

So, instead of becoming a symbol of emancipation and freedom, the condom in the Third World seems well on its way to transform into a fig leaf behind which systems of social inequality are hidden. In some instances, the success of condom-use suggests a relapse in the urgency to fundamentally tackle social issues. The promotion of condom-use to fight the HIV/AIDS epidemic did work in some Asian countries. However, perhaps not surprisingly, this happened in the context of an exploitative sex-industry, which is supported in large by western sex tourists and (therefore?) remains insufficiently criticized. Green, once more: “Let me quickly add that condom promotion has worked in countries such as Thailand and Cambodia, where most HIV is transmitted through commercial sex and where it has been possible to enforce a 100 percent condom use policy in brothels (but not outside of them).”

Should this kind of ‘success’ become the example of how to fight the spread of HIV/AIDS in Africa? Apart from revealing some sort of perverse cynicism towards the abilities of developing countries to really take matters into their own hands and change the ways of their ‘corrupted worlds’ (and the West’s share in that corruption), this idea of ‘choosing the lesser evil’ is doomed to fail in African countries, as is shown by recent history. Edward C. Green points out two important reasons for this failure: “One reason is ‘risk compensation.’ That is, when people think they’re made safe by using condoms at least some of the time, they actually engage in riskier sex. Another factor is that people seldom use condoms in steady relationships because doing so would imply a lack of trust. (And if condom use rates go up, it’s possible we are seeing an increase of casual or commercial sex.) However, it’s those ongoing relationships that drive Africa’s worst epidemics. In these, most HIV infections are found in general populations, not in high-risk groups such as sex workers, gay men or persons who inject drugs. And in significant proportions of African populations, people have two or more regular sex partners who overlap in time. In Botswana, which has one of the world’s highest HIV rates, 43 percent of men and 17 percent of women surveyed had two or more regular sex partners in the previous year. These ongoing multiple concurrent sex partnerships resemble a giant, invisible web of relationships through which HIV/AIDS spreads. A study in Malawi showed that even though the average number of sexual partners was only slightly over two, fully two-thirds of this population was interconnected through such networks of overlapping, ongoing relationships.”

To put it more bluntly, in developing countries condoms seem consistently used by professional (often exploited) sex workers, but fail to have any lasting impact on people’s promiscuous behavior outside the context of commercial sex. It is noteworthy that in both instances the use of condoms doesn’t affect the way in which people, especially women, are treated. Michael Cook remains ‘grounded’ as he refers to the seemingly far more fundamental social causes of the HIV/AIDS epidemic in Africa: “The… assumption is that condoms are essential for preventing AIDS in Africa. In the words of researchers at the London School of Hygiene and Tropical Medicine, ‘The condom is a life-saving device: it is highly effective in preventing HIV transmission if used correctly and consistently, and is the best current method of HIV prevention for those who are sexually active and at risk’. However, notice that this dogma is limited by two significant qualifications: ‘if used correctly and consistently’. How often can we expect this to happen in southern Africa? If the experts haven’t been able to end AIDS in San Francisco and Sydney by promoting condoms, what makes them think that they will succeed in Africa? […] In the chaotic social environment of many African countries, where poverty is endemic, women are regularly abused and polygamy is widespread, men are unlikely to use condoms consistently. As President Museveni of Uganda has observed, ‘In countries like ours, where a mother often has to walk 20 miles to get an aspirin for her sick child or five miles to get any water at all, the question of getting a constant supply of condoms may never be resolved’. A recent study of condom use in the developing world in the journal Studies in Family Planning summed up the situation with these damning words: ‘no clear examples have emerged yet of a country that has turned back a generalised epidemic primarily by means of condom promotion’. This is most clearly seen in southern Africa. High HIV transmission rates have continued despite high rates of condom use. In Botswana, says Professor Norman Hearst, of the University of California at San Francisco, condom sales rose from one million in 1993 to 3 million in 2001 while HIV prevalence amongst urban pregnant women rose from 27 per cent to 45 percent. In Cameroon condom sales rose from 6 million to 15 million while HIV prevalence rose from 3 per cent to 9 per cent.”

3. THE POPE WAS/IS RIGHT?

The Church, and John Paul II in particular, has always – consistently and stubbornly – focused on the social realities behind the problem of HIV/AIDS in Africa. That’s why, besides also sometimes distributing condoms as a ‘last resort’, Catholic field workers keep on engaging in educational programs to empower women and to humanize sexual relationships. Michael Cook: “About 27 per cent of health care for HIV/AIDS victims is provided by Church organisations and Catholic NGOs… They form a vast network of clinics which reach the poorest, most remote and most neglected people in Africa.” More and more, and contrary to popular opinion in the so-called First World, the assumptions and strategies of these Church organizations are – though somewhat stealthily – adopted by experts, especially following some recent studies concerning the effectiveness of condom-use promotion. Edward C. Green: “In 2003, Norman Hearst and Sanny Chen of the University of California conducted a condom effectiveness study for the United Nations’ AIDS program and found no evidence of condoms working as a primary HIV-prevention measure in Africa. UNAIDS quietly disowned the study. (The authors eventually managed to publish their findings in the quarterly Studies in Family Planning.) Since then, major articles in other peer-reviewed journals such as the Lancet, Science and BMJ have confirmed that condoms have not worked as a primary intervention in the population-wide epidemics of Africa. In a 2008 article in Science called ‘Reassessing HIV Prevention’ 10 AIDS experts concluded that ‘consistent condom use has not reached a sufficiently high level, even after many years of widespread and often aggressive promotion, to produce a measurable slowing of new infections in the generalized epidemics of Sub-Saharan Africa.'”

We should carefully pay attention to what’s actually being said here. Condom-use is not condemned, it’s just presented – in accordance to ‘the facts on the ground’ – as not being the real and morally desirable solution to the problem of HIV/AIDS in Africa. At the end of his article, Green once again stresses what experts nowadays perceive as ‘the first priority’ to assess the epidemic – and indeed seems to show that ‘The Pope Was Right’: “Don’t misunderstand me; I am not anti-condom. All people should have full access to condoms, and condoms should always be a backup strategy for those who will not or cannot remain in a mutually faithful relationship. This was a key point in a 2004 ‘consensus statement’ published and endorsed by some 150 global AIDS experts, including representatives of the United Nations, World Health Organization and World Bank. These experts also affirmed that for sexually active adults, the first priority should be to promote mutual fidelity.”

In a 2010 interview with German journalist Peter Seewald, pope Benedict XVI responded to the statement that “It is madness to forbid a high-risk population to use condoms” by the following reflection (which is very much in line with the recent conclusions of experts in the field): “There may be a basis in the case of some individuals, as perhaps when a male prostitute uses a condom, where this can be a first step in the direction of a moralization, a first assumption of responsibility, on the way toward recovering an awareness that not everything is allowed and that one cannot do whatever one wants. But it is not really the way to deal with the evil of HIV infection. That can really lie only in a humanization of sexuality. [The Church] of course does not regard [the use of condoms] as a real or moral solution, but, in this or that case, there can be nonetheless, in the intention of reducing the risk of infection, a first step in a movement toward a different way, a more human way, of living sexuality.”

The promotion of relationships based on mutual respect and, if possible, mutual fidelity, indeed has proven to be more effective than a one-sided promotion of condoms without addressing social issues. This is shown by the example of Uganda. Edward C. Green: “So what has worked in Africa? Strategies that break up… multiple and concurrent sexual networks – or, in plain language, faithful mutual monogamy or at least reduction in numbers of partners, especially concurrent ones. ‘Closed’ or faithful polygamy can work as well. In Uganda’s early, largely home-grown AIDS program, which began in 1986, the focus was on ‘Sticking to One Partner’ or ‘Zero Grazing’ (which meant remaining faithful within a polygamous marriage) and ‘Loving Faithfully.’ These simple messages worked. More recently, the two countries with the highest HIV infection rates, Swaziland and Botswana, have both launched campaigns that discourage people from having multiple and concurrent sexual partners.” Michael Cook, on the same example of Uganda, which deserves to be imitated and improved upon: “In fact, the history of AIDS in Uganda supports the Church’s belief that abstinence and fidelity within marriage are actually the best ways to fight AIDS. In 1991, the infection rate in Uganda was 21 per cent. Now, after years of a simple, low-cost program called ABC, it has dropped to about 6 per cent. ABC stands for Abstain, Be faithful, or use Condoms if A and B are not practiced. Ugandan President Yoweri Museveni preaches the ABC of AIDS with the fervour of an evangelist. ‘I am not in favour of condoms in primary and even secondary schools… Let condoms be a last resort,’ he said recently at an international AIDS conference in his capital, Kampala. ‘I have grown-up children and my policy was to frighten them out of undisciplined sex. I started talking to them from the age of 13, telling them to concentrate on their studies, that the time would come for sex’. Ms Toynbee contended in [a] diatribe in the Guardian that ‘abstinence and celibacy are not the human condition’. But Museveni – no innocent about the human condition – thinks that they are. ‘We made it our highest priority to convince our people to return to their traditional values of chastity and faithfulness or, failing that, to use condoms,’ he told American pharmaceutical executives a couple of years ago. ‘The alternative was decimation’.”

4. MASS MEDIA: THE HOWLING CROWD

Considering all these facts, I cannot escape the impression that the outrage of our western mass media over the millions of AIDS victims in Africa, is often but a pretext to scorn the Catholic Church. It has become one more outlet for the hollow and howling crowds of ‘Pharisees’ in the West who vainly try to boast of some moral superiority. In other words, some media exploit the way in which the Church addresses the HIV/AIDS epidemic (especially in Africa) to serve their own ends, adding absolutely nothing to the solution of this scourge (as John Paul II called it). Moreover, these media actually keep on perceiving African people in a patronizing way. Africans are – at least implicitly – said to be incapable of educating themselves and to be highly dependent of our western ways of life as models we present them to live by. In a sense, popular opinion in the West concerning Africa only mimics a spirit of earlier ‘Catholic’ colonialism it desperately seeks to differ itself from.

We often fail to raise the question whether our ways of life are actually worth imitating, and at the same time we exaggerate our (and, for that matter, the pope’s) influence on the minds and the behavior of ‘the African people’. Michael Cook reveals the underlying paternalism, simplistic reasoning and contradictions in the way some of our media abuse the spread of HIV/AIDS in Africa to demonize the late John Paul II and the Catholic Church in general: “… there is something absurdly medieval about making the Pope a scapegoat, as if the clouds would break and the sun shine if we thrust enough pins through a JP2 voodoo doll. Pinning the blame for the tragedy of African AIDS on one man is one of those ideas that are, in the words of George Orwell, ‘so stupid that only intellectuals could believe them.’ Two such ideas run through all these criticisms. The first is basically this: African Catholics are so devout that if they have sex outside of marriage, dally with prostitutes or take a third wife, they will piously refrain from using condoms because the Great White Father told them not to. Ms Toynbee [in an already mentioned article in the Guardian] darkly invokes ‘the Vatican’s deeper power… its personal authority over 1.3 billion worshippers, which is strongest over the poorest, most helpless devotees.’ But she can’t have it both ways: these benighted dark-skinned Catholics can’t be both too goody-two-shoes to use condoms and too wicked to resist temptation. Journalist Brendan O’Neill – who describes himself as an ex-Catholic who has jettisoned Catholic teaching on sexual morality – sums up this patronising argument in the on-line journal Spiked: ‘The only reason you could believe the fantastically simplistic idea that Vatican edict = AIDS in Africa is if you consider Africans to be little more than automatons… who do as they are told’. Superimposing maps of prevalence of AIDS on prevalence of Catholicism is enough to sink the link between the Catholic Church and AIDS. In the hospice which is Swaziland nowadays, only about 5 per cent of the population is Catholic. In Botswana, where 37 per cent of the adult population is HIV infected, only 4 per cent of the population is Catholic. In South Africa, 22 per cent of the population is HIV infected, and only 6 per cent is Catholic. But in Uganda, with 43 per cent of the population Catholic, the proportion of HIV infected adults is 4 per cent.”

5. FOR UNTO US A CHILD IS BORN…

We should learn from what happens in Uganda. We should be aware of the precarious and fragile situation countries like these find themselves in. But we should also be aware of the living hope in the hearts of their inhabitants. What message are we directing to the world if we convince ourselves that we ‘should be realistic’, and that the promotion of condom-use is often but the only thing we can do to ‘educate’ the ‘socially deprived’? Are we, once again, promoting our own ‘freedom’ at the cost of impoverished sex workers – victims we can exploit to answer the demands for a despicable kind of ‘tourism’? Who are we to impose our (self-)destructive ways?

What message are we directing to the world if we convince ourselves – looking at the misery of millions around the globe from our cosy and luxurious homes – that ‘there are lots of worse things than never being born’? Are we actually implying that we ‘need’ the suffering of the world to make death a hero?! A world wherein death is welcomed as a ‘hero’ is a morally perverse world. Throughout history human beings have found the strength to transform the struggle for survival into a token of life and dignity, refusing to slavishly undergo the whims of fate. The Hebrew Bible is one of those testimonies of hope against despair, of dignity in the midst of suffering, of life against death, written by a people of ‘losers’ or ‘victims’. Maybe its message will never be fully understood by the so-called influential and powerful – they might abuse it to suppress others even more – , while it is being lived by the so-called fragile and powerless people…

The ‘First World’ is experiencing a deep crisis, hiding its spiritual wasteland behind an unavoidable economic depression of a materialist, empty and self-consuming culture of death. It’s in this world, our world, that the AIDS orphan is born. This child seems to have ‘no home’, but his coming is the real, often uninvited and unaccepted ‘Advent’ and Promise of Life, despite everything. For God’s sake, who could not notice his splendor, glory and might? His birth is a reminder that our world can be healed, as he blesses our sick cynicism before we even realize we threaten to contaminate the physically sick and dying with our messages of desperation. For, unto us a Child is born… and maybe, in order to receive Him properly, we should alter ‘the world we created…’

by on

Enkele weken geleden hoor ik het heuglijke nieuws dat een nieuw boek verschijnt van Anton de Wit: Van klokken en klepels. Een katholiek antwoord op kerkelijke controverses (Lannoo, Tielt, 2011). Nieuwsgierig en op zoek naar meer informatie google ik de naam van Anton. Louter toevallig stoot ik daardoor op een artikel uit 2009, getiteld Want Anton de Wit gelooft het, op de Nederlandse website van god.voor.dommen. Ik kan het niet laten op het artikel te reageren, en bevind mij binnen de kortste keren in een bijwijlen scherpe discussie met atheïsten. Wat volgt, is een poging om eens op een rijtje te zetten welke antwoorden en bedenkingen ik geformuleerd heb, enigszins verbeterd en uitgebreid, op de vragen en opmerkingen die mij toen zijn voorgeschoteld. Ik ben in ieder geval dankbaar voor de wijze waarop ik aan het denken ben gezet.

Lees het resultaat van mijn reflectie en klik hier:

BEDENKINGEN NAAR AANLEIDING VAN EEN CONVERSATIE OP GOD.VOOR.DOMMEN (pdf)

Wie meer informatie wenst over het onderzoek naar de historische Jezus, verwijs ik graag naar een artikel van Peter Schmidt dat verscheen op de website van skepp.

Lees het artikel van Schmidt hier: Jezus van Nazaret – Kunnen we er wel iets over weten?

Mijn opmerkingen bij het atheïsme van Etienne Vermeersch zijn te lezen bij mijn bedenkingen naar aanleiding van de conversatie op god.voor.dommen.

Wie een kritische kijk wenst op het atheïsme van iemand als Richard Dawkins, verwijs ik naar een recensie van zijn boek God als misvatting op de site van skepsis, de Nederlandse tegenhanger van het Vlaamse skepp. Recensent en scepticus Jan Willem Nienhuys bekritiseert Dawkins’ opvattingen onder andere vanuit het denken van René Girard.

Lees het artikel van Nienhuys en klik op: God als misvatting (Richard Dawkins).

Novembermaand… de context van Allerzielen en het feest van de wapenstilstand op 11 november, is misschien ideaal om stil te staan bij de ‘onmachtige’ kracht van de goddelijke agapè. Want de werkelijkheid die zich openbaart in het schijnbaar ‘nutteloze’ en ‘tot niets’ dienende gedenken van onze dierbare overledenen, is misschien een glimp van die liefde, die zichzelf manifesteert ondanks het lijden dat ermee gepaard gaat…

by on

As a kid, René Magritte used to play at an abandoned cemetery, together with a little girl. He saw a painter there, who seemed to him to possess magical powers… (thanks to Marcel Paquet’s Taschen book, for this and the following information on Magritte).

Of course, later on, Magritte (1898-1967) became a painter himself, and an intriguing one. The Belgian surrealist managed to create a world of ideas and suggestions on the canvas. As it turns out, many of his paintings drew from the experiences he had at the cemetery of his childhood. His surreal work contains a world of opposites: a heavy rock is painted as a levitating object, a nocturnal landscape is depicted under a blue, white clouded and sunlit sky… These and other examples remind of the contrasting experiences Magritte underwent at the cemetery: the promising life of two young children contrasts with a place of dead, decaying bodies, as the first hints of a sensual interplay between a boy and a girl contrast with the barrenness of the graveyard surroundings. At the same time, Magritte’s paintings convey the paradoxes of any artist’s ‘magical’ creativity: at once all-powerful and powerless. Indeed, a painter is able to create a world according to his own laws (levitating rocks, for example), yet he never manages to capture reality itself. The Treachery of Images (French: La trahison des images; 1928-1929), Magritte’s well-known painting of a pipe, makes this clear. The subscript Ceci n’est pas une pipe shows the idea that we only access reality through images, representations, or indeed, mimesis. The image of a pipe is not the pipe itself. A poetic equivalent could be the expression ‘I’m speechless’. For saying ‘I’m speechless’ actually implies speaking, so the reality of being speechless is misrepresented by the expression itself. The Italian movie La vita è bella (Roberto Benigni, 1997) contains a riddle in a similar sense: “When you say my name, I’m gone… Who am I? Answer: ‘Silence’…”

Medieval thinkers were very much aware of these paradoxes and of the mediated nature of all human knowledge. Reality, which was ultimately divine to them, is always bigger and ‘different’ than our representations of it. We live by symbols and images, referring to ‘what lies beyond’ them. Somehow we seem to lose this awareness more and more. We seem to lose ourselves to the impression we can control many aspects of our own life, and many aspects – if not all – of ‘reality’. We live in a world where everything is said to be ‘manageable’, a world of plans and strategies, of ideologies and calculations – calculated ‘risks’ and false certainties. We think we can master reality, that we are free and independent ‘Masters of the Universe’, yet the background radiation of our day-to-day conscience tells a different story: climate change gets at us in unexpected ways, terrorist attacks stun us time and again, and accidents ‘do happen’.

I just finished reading The Book of Illusions, a novel by Paul Auster. He’s on my list of favorites already (next to Milan Kundera and John Maxwell Coetzee – who are, as I discovered after I’d read them, both admirers of René Girard’s work –, and next to the not so well-known Craig Strete). I loved reading the story because of its surreal feel, because it breathes both the anguish and hope that ‘nothing is what it seems’. The story is carried by the character of a David Zimmer, a Vermont professor who lost his wife and two young sons in a plane crash. As fate would have it, he delves into the life of the mysterious silent comedian and film director Hector Mann. Writing the story of Mann’s life and films somehow saves Zimmer’s life from despair. As it turns out, there are some remarkable analogies between the two men. In some ways, the life of Zimmer is an imitation of Mann’s life. Moreover, one of Mann’s later films, The Inner Life of Martin Frost, represents an important aspect of Mann’s own life. So we have one imitation after the other. As a whole, Auster’s novel reflects aspects of our own ‘condition’. We are mimetic creatures, we live by ‘representations’ of ourselves and of reality as a whole. We construct our own ‘story’. Yet life is not a story. Louis Paul Boon (1912-1979), a famous Flemish writer, honorary citizen of my hometown Aalst, conveyed this insight in a great way. A book has a beginning and an end, while we don’t actually know when ‘we’ begin, nor can plan when we catch a deadly disease or undergo a life threatening accident. Our lives are ‘open endings’, fractures, interrupted beyond our control by unplanned experiences. Paul Auster seems to also make clear that in order to give life a chance, an author must be prepared to ‘burn’ his own work. He has to ‘question mark’ it. The chapter on The Inner Life of Martin Frost, the one late movie of Hector Mann watched by Zimmer, magnificently reflects this indeed ‘surreal’ and ‘poetic’ idea. The movie is about the muse of writer Martin Frost. Claire Martin, as she calls herself, is slowly dying while he finishes his story. In order to bring her back to life, Frost burns his story, thereby expressing the irreducibility of any human being’s character. He understands that capturing someone else’s life in a well-defined story (with beginning and ending) actually ‘kills’ this person in a way. Writing about Claire is also stating ‘this is not Claire’. Here’s the fragment:

Martin shakes out three aspirins from the bottle and hands them to her with a glass of water. As Claire swallows the pills, Martin says: This isn’t good. I really think a doctor should take a look at you.

            Claire gives Martin the empty glass, and he puts it back on the table. Tell me what’s happening in the story, she says. That will make me feel better.

            You should rest.

            Please, Martin. Just a little bit.

            Not wanting to disappoint her, and yet not wanting to tax her strength, Martin confines his summary to just a few sentences. It’s dark now, he says. Nordstrum has left the house. Anna is on her way, but he doesn’t know that. If she doesn’t get there soon, he’s going to walk into the trap.

            Will she make it?

            It doesn’t matter. The important thing is that she’s going to him.

            She’s fallen in love with him, hasn’t she?

            In her own way, yes. She’s putting her life in danger for him. That’s a form of love, isn’t it?

            Claire doesn’t answer. Martin’s question has overwhelmed her, and she is too moved to give a response. Her eyes fill up with tears; her mouth trembles; a look of rapturous intensity shines forth from her face. It’s as if she has reached some new understanding of herself, as if her whole body were suddenly giving off light. How much more to go? she asks.

            Two or three pages, Martin says. I’m almost at the end.

            Write them now.

            They can wait. I’ll do them tomorrow.

            No, Martin, do them now. You must do them now.

            The camera lingers on Claire’s face for a moment or two– and then, as if propelled by the force of her command, Martin cuts between the two characters. We go from Martin back to Claire, from Claire back to Martin, and in the space of ten simple shots, we finally get it, we finally understand what’s been happening. Then Martin returns to the bedroom, and in ten more shots he finally understands as well.

            1. Claire is writhing around on the bed, in acute pain, struggling not to call out for help.

            2. Martin comes to the bottom of a page, pulls it out of the machine, and rolls in another. He begins typing again.

            3. We see the fireplace. The fire has nearly gone out.

            4. A close-up of Martin’s fingers, typing.

            5. A close-up of Claire’s face. She is weaker than before, no longer struggling.

            6. A close-up of Martin’s face. At his desk, typing.

            7. A close-up of the fireplace. Just a few glowing embers.

            8. A medium shot of Martin. He types the last word of his story. A brief pause. Then he pulls the page out of the machine.

            9. A medium shot of Claire. She shudders slightly–and then appears to die.

            10. Martin is standing beside his desk, gathering up the pages of the manuscript. He walks out of the study, holding the finished story in his hand.

            11. Martin enters the room, smiling. He glances at the bed, and an instant later the smile is gone.

            12. A medium shot of Claire. Martin sits down beside her, puts his hand on her forehead, and gets no response. He presses his ear against her chest–still no response. In a mounting panic, he tosses aside the manuscript and begins rubbing her body with both hands, desperately trying to warm her up. She is limp; her skin is cold; she has stopped breathing.

            13. A shot of the fireplace. We see the dying embers. There are no more logs on the hearth.

            14. Martin jumps off the bed. Snatching the manuscript as he goes, he wheels around and rushes toward the fireplace. He looks possessed, out of his mind with fear. There is only one thing left to be done–and it must be done now. Without hesitation, Martin crumples up the first page of his story and throws it into the fire.

            15. A close-up of the fire. The ball of paper lands in the ashes and bursts into flame. We hear Martin crumpling up another page. A moment later, the second ball lands in the ashes and ignites.

            16. Cut to a close-up of Claire’s face. Her eyelids begin to flutter.

            17. A medium shot of Martin, crouched in front of the fire. He grabs hold of the next sheet, crumples it up, and throws it in as well. Another sudden burst of flame.

            18. Claire opens her eyes.

            19. Working as fast as he can now, Martin goes on bunching up pages and throwing them into the fire. One by one, they all begin to burn, each one lighting the other as the flames intensify.

            20. Claire sits up. Blinking in confusion; yawning; stretching out her arms; showing no traces of illness. She has been brought back from the dead.

            Gradually coming to her senses, Claire begins to glance around the room, and when she sees Martin in front of the fireplace, madly crumpling up his manuscript and throwing it into the fire, she looks stricken. What are you doing? she says. My God, Martin, what are you doing?

            I’m buying you back, he says. Thirty-seven pages for your life, Claire. It’s the best bargain I’ve ever made.

            But you can’t do that. It’s not allowed.

            Maybe not. But I’m doing it, aren’t I? I’ve changed the rules.

            Claire is overwrought, about to break down in tears. Oh Martin, she says. You don’t know what you’ve done.

            Undaunted by Claire’s objections, Martin goes on feeding his story to the flames. When he comes to the last page, he turns to her with a triumphant look in his eyes. You see, Claire? he says. It’s only words. Thirty-seven pages–and nothing but words.

            He sits down on the bed, and Claire throws her arms around him. It is a surprisingly fierce and passionate gesture, and for the first time since the beginning of the film, Claire looks afraid. She wants him, and she doesn’t want him. She is ecstatic; she is horrified. She has always been the strong one, the one with all the courage and confidence, but now that Martin has solved the riddle of his enchantment, she seems lost. What are you going to do? she says. Tell me, Martin, what on earth are we going to do?

            Before Martin can answer her, the scene shifts to the outside. We see the house from a distance of about fifty feet, sitting in the middle of nowhere. The camera tilts upward, pans to the right, and comes to rest on the boughs of a large cottonwood. Everything is still. No wind is blowing; no air is rushing through the branches; not a single leaf moves. Ten seconds go by, fifteen seconds go by, and then, very abruptly, the screen goes black and the film is over.

(Taken from Paul Auster, The Book of Illusions, Faber and Faber open market edition, 2003, p.265-269).

As a Phoenix rising from her ashes, Claire breathes new life into Martin Frost’s existence, melting away his ‘frost’, taking him away from the reflections in his books to the tangible reality of her ‘body’ – born, nevertheless, from the sparks of his imagination… Spicy, ‘mimetic’ detail: as Claire (‘the brightness’) was willing to sacrifice herself to let Martin’s story come alive, Hector was willing to sacrifice himself to save… well, you’ll have to read the book to know ;-).

Paul Auster’s is a story of the paradoxical power of art, storytelling and human communication in general. In order to ‘experience’ reality, we cannot but refer to it by ‘duplicating’ or ‘imitating’ it. As this is also a ‘treason’ of reality it’s exactly what ‘saves’ it at the same time. For that which we ‘possess’ in words, images and gestures is not reality ‘itself’, reality remains ‘untouched’ and ‘unspoiled’ in a way. It’s what lies ‘beyond’, as that sublime, ungraspable mystery…

sunset-boulevard-posterWhile reading the book, I couldn’t help but imagine the films of one of my favorite directors, namely Billy Wilder (1906-2002). In more than one way, the story of Hector Mann in Auster’s book reminded me of the story in Wilder’s Sunset Boulevard. I also had to think, surprisingly perhaps, of another kind of moviemaking. I was reminded of a video-clip by Norwegian pop-band a-ha, for their big hit song ‘Take on Me’. 25 years after the song earned six awards at the 1986 MTV Video Music Awards (September 5, 1986), I’d like to celebrate the art and craftsmanship of the video once more. Like Paul Auster refers to moviemaking in his novel, a-ha made a video-clip with references to yet another art-form, comics. Scott McCloud points to the distinction between animation and comics in his truly inspiring book Understanding Comics – The Invisible Art: “Each successive frame of a movie is projected on exactly the same space – the screen – while each frame of comics must occupy a different space. Space does for comics what time does for film!” Makes one think about the mysteries of space and time, and our vain attempts to grasp them…

understanding-comics-the-treachery-of-imagesWell, what kind of storytelling you prefer, doesn’t really matter. However, I’m strongly convinced that what we need today is the art of storytelling. Too many tragedies seem to happen nowadays because of people who live from ‘indisputable ideologies’ (stories turned frigid) – the Norwegian had their tragedy, the world as a whole had 9/11. To write the story to let others come alive, while also realizing that ‘the other’ is  always bigger than ‘our story’ – that’s what we need… “In the beginning was the Word…” (John 1:1). The Word between one man and the other, the Poet creating proximity and distance at the same time, creating tenderness… Like a painter, who caresses the image of his beloved model with a paintbrush, leaving the model herself ‘untouched’…

‘She’ is always the one who saves us from ‘the labyrinth’ – from the dark cave of the womb into the light. ‘She’ is reality beyond our words and imaginations, beyond the games we play, beyond virtual competitions where we try to find a sense of ‘victory’, beyond the illusion that we are ‘masters’ of reality. Life is not a programmed, predestined computer game (Tron, the movie, anyone?).

Enjoy ‘Take on Me’… and the life bringers. Click to watch a pop defining moment – ‘mirror, mirror…’ indeed:

by on

“You’d think if you were one of Christ’s biographers, [the virgin birth] would be sort of an important thing not to leave out. Oh, God, he was also born of a virgin. They don’t notice the virgin birth. You know, I think that is something if you were any sort of reporter you’d put into the story. What editor looks at the facts and goes, ‘Yeah, but take out the thing about the virgin birth. That’s not interesting.’”

This is one of Bill Maher’s quotes in the docu/mockumentary Religulous. I already mentioned this film in a previous post (Religulous in Barcelona), but I wanted to examine it a bit further. So I made a video compilation that tries to reveal some of its prejudices on religion and religious people.

Click the following to watch the movie A closer look at Religulous:

(for a transcript of the video, including dialogues – click here;

voor een Nederlandstalige transcriptie van de video zonder de dialogen, klik hier)

CLICK TO WATCH:

One of the main prejudices is the idea that the way biblical stories are written, is comparable to the way we write history in modern times. Hence Bill Maher’s above mentioned remark on the birth of Jesus. He clearly expects the two stories about the birth of Jesus (in Matthew and Luke) to contain historical ‘facts’ in the modern sense, or at least he believes that’s what they claim. In that sense he imitates his religious counterparts – who are fundamentalists –, and he reads the Bible like they do. He just comes to different conclusions.

Moreover, in trying to differ himself from his adversaries, Bill Maher seems to resemble them more and more. The ‘final solution’ he proposes to solve the problem of violent religious groups says it all: “The plain fact is, religion must die for mankind to live.” He makes religion (and religious people?) overall an enemy to mankind, and considers it as the source of all evil. He believes that getting rid of that source (sacrificing religion) will ‘save’ us and will lead us to a better, ‘paradisiac’ future (remember John Lennon and his song Imagine, with the line ‘and no religion too’?). Well, ‘getting rid of it’ is exactly what some of his religious counterparts believe must happen to ‘secularism’ and ‘infidels’. History shows that the battle for the so-called ‘ultimate Truth’, for ‘Paradise’ and ‘Peace’, be it claimed by religionists or secularists, always ends in bloodshed… An atheist like Stalin, who violently oppressed Christianity in the Soviet Union, really is a ‘mimetic double’ (as René Girard would call it) to some of his dictatorial religious predecessors. Indeed his actions are a mimesis (i.e. imitation) of the so-called evil enemy he’s trying to destroy, and by doing so he regenerates this evil. He maintains violence, because he tries to destroy the possibility of violence by violent means…

The question is whether there’s a way out of the dilemma created by the opposition between ‘radical secularism’ and ‘religious fundamentalism’. I think there is. I think we need to educate ourselves in becoming ‘spiritually literate’. E.g. concerning the question how to read the Bible, more specifically the stories about the birth of Jesus, I’d like Bill Maher and his religious counterparts to consider the following observations.

The two stories about the birth of Jesus don’t ‘match’. Matthew’s story is very different from the one by Luke. For example, the story in the Gospel of Matthew begins in Bethlehem and ends in Nazareth, while the story in the Gospel of Luke begins in Nazareth and ends in Bethlehem. If the compilers of the New Testament would have considered these stories conveying historical facts as we understand them, then they probably would have chosen one of the two and not both of them. Disparate reports on the birth of the Jesus you’re trying to ‘sell’ to the outside world just don’t add to the credibility of your story… Unless, of course, those disparate reports are not historical in the modern sense of the word. I do believe the stories on the birth of Jesus try to express something about the historical experience of people with Jesus, but the stories themselves are not ‘historical’. They are comparable to ‘poetic’ expressions. For example, Jesus was experienced as a liberator by many people, in one way or another. He freed people from oppression, social exclusion, anxieties, … As said, I believe this personal experience of the ones who knew Jesus is real, is historical. However, to express this experience, people turned to well-known mythological images and stories, ‘formulas’ one could say. Hence Matthew and Luke portray Jesus in typical stories which their audience understands as conveying the personal, experiential and historical truth that Jesus is a savior and liberator, comparable – in some ways at least – to the prophet Moses, or to king David.

Sometimes the poetic and mythological images used to express a certain experience will contradict each other, but this doesn’t mean that they exclude each other. They may simply refer to other experiences, or to different aspects of the same experience. A contemporary example may clarify this. Many songs in the English speaking world make use of ‘the car’ or ‘the road’, and everything associated with them, as metaphors to express different (aspects of) life experiences. In the song It’s my life Bon Jovi sings “It’s my life, my heart is like the open highway…” to express he feels free, or that he desires to be free. His heart is, of course, not literally a highway. Meat Loaf, on the other hand, expresses the longing for freedom slightly differently, in his song Objects in the rear view mirror, may appear closer than they are: “And if life is just a highway, then the soul is just a car…” It’s no use asking who is ‘correct’, Bon Jovi or Meat Loaf. It’s no use asking: “Well, now, is the heart a highway, or is life a highway?” We understand these somewhat conflicting images and the common experience they refer to, because we are part of the culture which uses them… Both the experience of Bon Jovi and Meat Loaf is true and historical, albeit personal. And the image of the road or the highway is omnipresent. James Hetfield, of heavy metal band Metallica, sings “And the road becomes my bride…” in the song Wherever I may roam… Once again, not to be taken literally, but we normally understand what he’s referring to.

It’s a bit more difficult to understand the images used two thousand years ago, so we might need to study to get there. Considering the ‘false’, but often vehement conflict between ‘secularists’ and ‘religionists’ I described above, it might be a necessary study though. Karen Armstrong traces the origins of this conflict back to the period of the Enlightenment. According to her, a confusion arose around that time in the western world concerning mythology. Mythology was considered a primitive form of science by many intellectuals of the modernist era. Hence an opposition arose between those who held on to a ‘mythological truth presented as historical fact’ and those who embraced modern science as carrying the keys to the ultimate truths about life. Research, however, points out that the modernist assumption about mythology (and science for that matter) is false. Mythology and ‘poetic images’ never functioned in the way modern science functions, even to this day…

The distinction between mythology and modern science is actually quite simple: mythology tries to express and to ‘mold’ human experiences and offer different perspectives on them, while science tries to explain human experiences. The example I give in the film to make this distinction clear, is about the mythological story of Cain and Abel. This fictitious story reveals an existential truth about our existence: sometimes we are all too heavily consumed by envy. Furthermore, it tries to answer the question what to do with these envious tendencies – where we should direct them, if it belongs to our ultimate goal to be guided by envy… These are questions which science cannot answer. Science can maybe explain how we become jealous, and that jealousy is a natural tendency in man, but it cannot answer the question whether jealousy is a good or a bad thing. This last question is an existential one, more specifically a moral one.

So, in short, there should be no conflict between modern science and mythology because they try to answer different questions. Once you realize that religion belongs to this mythological, poetic, indeed ‘spiritual’ realm which deals with existential questions, it becomes a genuine, reasonable and sensible force that undermines the certainties of every ‘ideology’ – be it religious fundamentalism or the radical atheism which opposes it, indeed ‘doubles’ it. Understood as poetic and spiritual images, religious texts open up dialogue and different perspectives on a Reality which, ultimately, is ‘not in our control’. A Reality, in other words, which ‘transcends’ us – as we didn’t create the world we inhabit.

There’s a lot more to discover on the distinction between scientific and existential questions. For example in the works of philosopher Gabriel Marcel (1889-1973), who makes a distinction between ‘problems’ that can be solved technically, ‘scientifically’, and the mysteries we are confronted with which are ultimately unsolvable (they allow for different ‘attitudes’).

To read a paper by Karen Armstrong on

FUNDAMENTALISM AS A TYPICALLY MODERN MOVEMENT, CLICK HERE (PDF)

Enjoy exploring!

by on

In 2005 I had the chance to visit World Youth Day (WYD) in Cologne, Germany, as a participant and mentor of the Jesuit Magis program. It was an enriching experience, to say the least. I met some good souls there…

Today, August 15th 2011, the youth from all over the world is once again invited to celebrate LIFE in a gathering that will last for a couple of days, this time in Madrid, Spain. “Planted and built up in Jesus Christ, firm in the faith…” (cf. Col.2:7) has become the theme phrase of this event.

It’s always been a challenge to have faith. Youngsters are called to keep hope alive for a globalized world which faces many problems (ranging from the issue of increased violence against our natural resources to violence amongst ourselves as human beings). WYD symbolically takes the shape of a little pilgrimage, as it is especially designed for adolescents on the brink of making some fundamental choices in life. Will they be able to make authentic choices for themselves, keeping faith in their own unique gifts, walk the path ahead of them? Or will they base their choices on fear and insecurity, imitating others in a rivaling quest for status, power and wealth – wasting their god-given talents and losing themselves in the process? With these youngsters, we are challenged to listen to others that ‘show us the way’ to freedom and love. One of those others is Jesus of Nazareth, who is called ‘the Christ’ because of his liberating preoccupation and association with victims: “For whosoever will save his life shall lose it: but whosoever will lose his life for my sake, the same shall save it. For what is a man advantaged, if he gain the whole world, and lose himself, or be cast away?” (Luke 9:24-25).

West Side Story (the well known American musical on a script by Arthur Laurents, lyrics by Stephen Sondheim and music by Leonard Bernstein) surely portrays some of the dangers our youth is confronted with today: the temptation to seek recognition from peers in a violent way on the streets (because security appears to be insufficient in traditional surroundings like family), the pressure to stop dreaming of a better future in an increasingly cynical world, and the increasing opposition between representatives of ‘the law’ and ever more frustrated youngsters (just think of the recent upheaval in London).

West Side Story in fact is a modern-day adaptation of Shakespeare’s Romeo and Juliet, set in the upper west side of New York City. The rivaling families of Shakespeare’s tragedy, the house of Montague and the house of Capulet, are replaced in the musical by two competing teenage street gangs, the Puerto Rican Sharks and the white working-class Jets. Sharks and Jets are tied to each other by what René Girard calls ‘mimetic rivalry’: the violence they inflict on each other is always an imitation (mimesis) of the violence by ‘the other party’. In other words, the two groups are guided by revengefulness. As in the story of Romeo and Juliet, the feud (and the play) eventually ends at the expense of victims (and this rings a bell for ‘Girardians’, of course…). The house of Montague and the house of Capulet make peace when they find their children, the lovers Romeo and Juliet, dead in each other’s arms. In West Side Story the Sharks and the Jets quit fighting when Tony, belonging to the Jets, is killed. His body is held by Maria, his lover who belongs to the Sharks and who calls for an end to the violence… In this sense, she lives up to the life-bearing properties ascribed to a biblical counterpart of hers with the same name, Mary, the mother of Jesus.

In a love song for Maria, early on in the play, the character of Tony makes reference to ‘the Holy Mother’, whom Christians traditionally pray to a lot, by uttering the following words:

“Maria! Say it loud and there’s music playing. Say it soft and it’s almost like praying.”

For your listening pleasure I’ve added the song in a special performance by Les Contre-Ténors (The Countertenors), Andreas Scholl, Dominique Visse and Pascal Bertin. These three men are among the top male altos in the world. Listen by clicking here (you won’t be disappointed)

– CLICK TO WATCH:

In a world consumed by rivalry and violence, the character of Maria represents today’s youth who faces the challenge of finding new ways to mould the future. Perhaps not coincidentally she carries the name of Mary, the Mother of Jesus. Mary is the biblical figure who gives birth to a ‘Child’ incarnating the hope for a future where people can be vulnerable as children towards each other. Would that be possible, a world where we are no longer guided by the temptation to assert ourselves in exploiting the other’s so-called weaknesses?

Today, the Catholic Church celebrates the Assumption of Mary, the traditional story of the bodily taking up of the Virgin Mary into Heaven at the end of her life. According to this story, the apostle Thomas was the only witness of the assumption of Mary. During the event Thomas is said to have received Mary’s girdle. In this way, Mary helps him to convince the other apostles, who were skeptical at first, that his account of Mary’s assumption is indeed truthful. So, in the Assumption story Mary becomes a cornerstone of faith, transforming the once doubtful apostle Thomas who couldn’t believe in Christ’s resurrection (see John 20) in a person who enables others to ‘have faith’.

By imitating biblical and other stories of faith in the Christian tradition, WYD 2011 aims to support and inspire youngsters in their quest for a peaceful future that’s not built by sacrificing other human beings. The story of Christ indeed ultimately is the story of a Victim who ‘returns’ to ‘turn the other cheek’, so the age-old mechanism of ‘an eye for an eye’ violence might end before it only provisionally comes to a halt at the expense of more victims.

To end this post, I’d like to dedicate a prayer to the young Maria’s of West Side and other dangerous places, to these ‘mothers of tomorrow’ who carry life and hope within them. They will have to guide us with their girdles, like some Ariadne, out of the labyrinths of our trials and tribulations. I chose a prayer from the famous Llibre Vermell de Montserrat, a 14th century collection of songs and prayers, kept in the Benedictine abbey Santa Maria of Montserrat (near Barcelona in Catalonia, Spain). The songs are especially fit for pilgrims, even the contemporary ones at WYD. This becomes clear by what the anonymous compiler himself writes on why he made the manuscript:

Quia interdum peregrini quando vigilant in ecclesia Beate Marie de Monte Serrato volunt cantare et trepudiare, et etiam in platea de die, et ibi non debeant nisi honestas ac devotas cantilenas cantare, idcirco superius et inferius alique sunt scripte. Et de hoc uti debent honeste et parce, ne perturbent perseverantes in orationibus et devotis contemplationibus.

Translation:

“Because the pilgrims wish to sing and dance while they keep their watch at night in the church of the Blessed Mary of Montserrat, and also in the light of day; and in the church no songs should be sung unless they are chaste and pious, for that reason these songs that appear here have been written. And these should be used modestly, and take care that no one who keeps watch in prayer and contemplation is disturbed.”

Maybe the prayer Mariam Matrem Virginem can bring pilgrims together, even closing the gap between those belonging to ‘the house of Barcelona’ and the traditional rivals of ‘the house of Madrid’. It definitely wants to convey the spirit behind the ‘Black Madonna’, a beautiful statue of the Virgin Mary (probably from the late 12th century). In 1522, Ignatius of Loyola laid down his arms for her and began a new life, turning away from his ‘violent ways’. As is known, he eventually became the founder of the Jesuit order… So, for those of you in search of magis (‘more’), a new life of faith, hope and life giving grace, I added the Mariam Matrem Virginem. To see the score, click here (pdf). To read the lyrics with translation, click here (pdf). To listen to the song in a performance by Hespèrion XXI under the direction of Jordi Savall, click the following

– CLICK TO WATCH:

by on

Christ comes to the world as the example, constantly enjoining: Imitate me. We humans prefer to adore him instead. – Quote by Soren Kierkegaard (1813-1855).

To adore Christ means, in the sense that Kierkegaard uses the verb, to idolize him. When you idolize someone else, it often means that you secretly want to become this other person, that you want to take his ‘royal’ place, sometimes even by ‘murdering’ him. In other words, to idolize someone means that you’re not satisfied with yourself, that you’re not accepting yourself, that you don’t experience love for who you are. This explains why we tend to look for what others designate as desirable, and why we want to obtain a desirable position ourselves – i.e. why we want to become ‘perfect’ and ‘divine’ idols ourselves. For obtaining a desirable position seems to fulfill our need to feel loved. However, in the process of surrendering to an imitation of the desires of others we simply lose ourselves. Guided by what René Girard calls ‘mimetic’ (i.e. ‘imitative’) desire, we often want things for ourselves which alienate us from our ‘true’ nature and from our own, unique vocation. So, near the end of this process we’re not loved for who we are but because of the ‘status’ we seem to have gained. Jesus magnificently points out this tragic paradox: “For whoever wants to save their life will lose it… What good is it for someone to gain the whole world, and yet lose or forfeit their very self?” (Luke 9:24a-25).

Sometimes the devil wants you to think that until you’re perfect don’t go talking to God. – Quote by C.C. DeVille.

As you can see in the film below, C.C. DeVille – what’s in an artist’s name? –, guitarist of ‘hair metal, glam rock’ band Poison, clearly understands how his early life relied heavily on the principles I just described. He admits giving in to an unhealthy sense of pride, to a desire for ‘status’. He quite literally says he wanted others to be envious of him. Indeed, envy is the negative side of mimetic desire, the flipside of admiration, and for a person who desires to be desirable it is a big achievement to feel envied. Yet C.C. DeVille felt his life was not fulfilled. He was not happy until he experienced, in his own words, ‘God’s grace’. He discovered the ‘unconditional love’ by which he was finally able to accept himself. The paradox is that, by obeying God’s call through Christ, he became free. “For whoever wants to save their life will lose it but whoever loses their life for me will save it,” Christ claims (in the completed Luke 9:24). That’s exactly what C.C. DeVille discovered, for truly imitating Christ means to accept yourself and others, not to be ashamed of oneself, and to be enabled to grow towards one’s ‘real’ and ‘honest’ vocation. It’s only when we’re accepting ourselves that we are able to approach others, not as means to fulfill our need to feel loved, but as the true ‘goals’ of our lives in the realm of Love, in the realm of a giving Grace that wants to be ‘imitated’ – and to imitate giving means to become ‘givers’ ourselves. That’s why St. Francis (1181-1226) prays: “O Lord, grant that I may not so much seek to be loved, as to love…”

Being free means ‘being free for the other,’ because the other has bound me to him. Only in relationship with the other am I free. – Quote by Dietrich Bonhoeffer.

We are relational beings. We don’t develop relationships ‘out of the blue’, from a primal ‘individual freedom’. On the contrary, it’s the quality of our relationships which decides whether we become free or not – are we led by fear, envy and pride or by trust, grace and truthful honesty?

This post might seem a little weird. I realize that. Few of my friends in the world of music understand why I like ‘hair metal’ so much. This particular brand of rock music has never been a favorite among established pop criticism. I discovered it as a kid, and I was attracted first by the colorful extravaganza of the bands, the big choruses of the songs and the sheer joy displayed in live shows. ‘Hair metal’ felt like summer to me. Later on I discovered that behind this joyful image there often lurked an empty world of drug abuse, superficial relationships without real intimacy and just plain decadence. Yet, at the same time, some of the songs had a melancholic feel which betrayed a longing for more sustainable experiences in life.

Guitarist C.C. DeVille articulates this longing of ‘the soul’ in the following interview. I combined it with quotes by famous thinkers, mostly Christian. One of my pupils, who commences studies in philosophy next year, convinced me to try working with quotes. So, here you have it. I hope I’m able to show in this way that C.C. DeVille really understands what Christianity is all about. Because, let’s face it, especially in the academic world we all too often look down on the so-called ‘superficial’ world of popular culture. Well, at the margins of that world, at what seems to be the pinnacle of superficiality, we have a band like Poison. I dare you, dear reader, to look beyond everything you think to know about bands like these, and to move beyond certain ‘mimetic’ processes which convinced you to dismiss the members of ‘glam metal’ bands. True, Poison might not have written the best songs ever, but I do believe their music is honest – ‘what you hear is what you get’. And if you’re still looking for unexpected complexity and sophistication in this music genre, try a band like Winger – great musicianship combined with the compositional talents of lead singer Kip Winger (as is evidenced by his solo efforts).

Now, watch the interview with C.C. – what you see is what you get –, and click here

– CLICK TO WATCH:

Klik hier voor een Nederlandstalige weergave van de gebruikte

CITATEN VAN (VOORAL CHRISTELIJKE) DENKERS (PDF).

by on

My summer holiday started with a blast. Some of my friends are real opera connoisseurs and they invited me and my wife to experience Otello, a true operatic masterpiece of the Romantic era, composed by the great Italian composer Giuseppe Verdi (1813-1901). The libretto was provided by poet and musician Arrigo Boito (1842-1918), the play itself of course being one of William Shakespeare’s tragedies (in English written as Othello, Italian Otello).

René Girard wrote a very interesting book on Shakespeare’s oeuvre, A Theater of Envy. Chapter 31 of this book deals with Othello, entitled Shall we desire to raze the sanctuary? Desire and Death in Othello and other plays. The main characters of Othello are indeed driven by jealousy, by envy – a ‘force’ biblically and traditionally identified with ‘Satan’ or ‘the Devil’. Girard describes envy as the negative side of ‘mimetic’ or ‘imitative’ desire. When a desire is mimetic, it means this desire is based on the imitation of someone else’s desire. We often desire what others desire or possess, not because we intrinsically want to obtain a certain object or goal, but because we more or less unwittingly imitate each other’s desires. An imitated ‘other’ becomes a ‘model’ – someone who is admired – and an ‘obstacle’ at the same time – someone who is envied because of what he owns or is supposed to own; someone who ‘stands in the way’ between the mimetically created subject and object of desire.

Othello is an uncertain and tragic hero. As a dark-skinned Moorish general in the Venetian army, he’s not at ease in the aristocratic circles of Venice. Yet he finds himself married to Desdemona, daughter of a Venetian senator. Throughout the play Othello more and more becomes the puppet of his own uncertainties, as well as of others who ‘pull the strings’ of his worst fears. He first seeks refuge with Cassio, whom he highly admires and therefore will also start to distrust as a potential rival in his love for Desdemona. Othello’s relationship with Cassio (his ‘model-obstacle’), originating from his uncertainties, is at the heart of Othello’s eventual tragic downfall. René Girard in A Theater of Envy (in the edition of St. Augustine’s Press, South Bend, Indiana, 2004 – originally this title was edited by Oxford University Press, 1991) writes the following on the subject (p.290):

“At the thought of entering for the first time the exalted world of Venetian nobility, Othello is struck with panic and he… resorts to a go-between, his own lieutenant, Cassio. […] Cassio is everything that Othello is not: white, young, handsome, elegant, and above all a true Venetian aristocrat, a real man of the world, always at ease among the likes of Desdemona. Othello appreciates Cassio so much that he selects him rather than Iago as his lieutenant.”

Iago becomes the demonic machinator of the play, driven by envy himself. Jealous of Othello’s choice for Cassio, Iago sets up a trap by which he convinces Othello to lower Cassio’s rank. He then gains both Othello’s and Cassio’s trust: he advises Cassio to ask Desdemona to plead for him with her husband, while at the same time he suggests to Othello that Cassio is after his wife. So, every time Desdemona puts in a good word for Cassio, Othello’s suspicion as well as his desire to possess Desdemona ‘completely’ is reinforced (as he ‘imitates’ the supposed desire of Cassio). In order to fulfill his desire Othello eventually murders his wife – so she can no longer belong to Cassio or someone else. Girard is right to emphasize the close relationship between Eros (desire) and Thanatos (death) – p.294-295:

“Death… often has a sexual meaning in Shakespeare… Like everything else in Shakespeare, the kinship of death and desire can be read in either a comic or a tragic vein. Whether or not it ‘really occurs,’ and whether or not it is turned into a pun, the violent conclusion alludes to the overwhelming presence of death at the climax of the mimetic process. As desire becomes increasingly obsessed with the obstacles that it keeps generating, it moves inexorably toward self-and-other annihilation, just as erotic courtship moves toward its sexual fulfillment.”

In Verdi’s rendition of the play, the dramatic pinnacle lies in the second to last act of the opera, Act III. I chose fragments of this act from a 1995 performance, with Placido Domingo as Otello and Renée Fleming as Desdemona, at the famous Metropolitan Opera House (the Met) in New York. My friends and I were lucky enough to hear Renée Fleming as Desdemona once more at the Opéra de la Bastille in Paris, last Friday, July 1. The setting was different, but she was just as great…

CLICK TO WATCH the first part of Act III:

What strikes me the most in Act III, from a dramatic point of view, is Otello’s refusal to listen to his wife. He considers listening to her as taking advice from the devil. At this point in the libretto, Arrigo Boito refers to the Medieval Catholic formula for exorcisms, “Vade Retro, Satana” (recorded in a 1415 manuscript found in the Benedictine Metten Abbey of Bavaria). Otello sings “Indietro!” (“Aback!”), an important word that is not translated in the fragments shown. The aforementioned formula as well as this word are similar to Jesus saying to Peter “Get behind me, Satan” in Mark 8:33 or Matthew 16:23. There, Jesus refuses to listen to Peter because Peter tries to seduce him to compete with ‘the rulers of this world’. In other words, Peter takes the role of ‘Satan’, meaning that he tries to trick Jesus into ‘mimetic rivalry’. Peter tries to trick Jesus into enviously comparing himself to others ‘to protect himself’. With this in mind the tragic irony in Act III of Verdi’s Otello becomes obvious. Otello’s paranoia has become so powerful that he is no longer capable of hearing the truth. The truth is Desdemona is innocent, but she becomes the victim, the ‘scapegoat’ of Otello’s anxieties and frustrations. Otello believes he’s denouncing ‘Satan’, but in fact he actually takes advice from Iago’s hints and is consumed by envy.

Click to continue the important duet between Otello and Desdemona and keep enjoying two of the greatest singers of all time

– CLICK TO WATCH: